Dieselgemaal J. Leegwater

Het Dieselgemaal J. Leegwater aan de Cort van der Lindenkade 33 te Alkmaar hield tussen 1913 en 1988 het waterpeil op orde van de polder “Het Overdie en Achtermeer”. De Achtermeer is de oudste droogmakerij ter wereld. Het gemaal is nu het oudste dieselgemaal van zijn soort in ons land. Sinds 1994 heeft het de status van Provinciaal Monument.

Bouw je eigen schaalmodel van het dieselgemaal!

Oudste droogmakerij
Het octrooi tot droogmaking van de Achtermeer werd in 1532 door Keizer Karel V verleend. De bemaling vond de eerste eeuwen plaats met behulp van windwatermolens met scheprad. Dat was een innovatie die in Alkmaar voor het eerst was toegepast. Het combineerde twee bestaande technieken met elkaar. De bemalingscapaciteit van een watermolen nam daardoor enorm toe.

De eerste drooglegging was echter van korte duur. Na een tweede drooglegging in 1566 volgde in 1571 de derde drooglegging nadat een jaar daarvoor een dijkdoorbraak had plaatsgevonden. In 1573 werd de polder weer opzettelijk onderwater gezet om de belegering van Alkmaar door de Spanjaarden te bemoeilijken.

Brand verwoest windwatermolen
Door blikseminslag brandde het laatste exemplaar van de windwatermolen voor deze polder, een achtkante bovenkruier uit 1887, in de nacht van 13 op 14 augustus 1912 af. Bij de herbouw was haast geboden.

Nieuwe Veendammer Courant, 16 augustus 1912

De ingelanden wilden op de vergadering in september 1912 geen windmolen meer (de voorganger was in 1886 ook al aan de vlammen ten prooi gevallen). Een grote meerderheid stemde voor een dieselgemaal, dat sinds 10 jaar op de markt was.

Het toenmalige polderbestuur zette toen alles in gang om over te gaan op mechanische bemaling met een krachtige dieselmotor.

De order voor de dieselmotor en centrifugaalpomp werd op 14 november 1912 geplaatst bij Werkspoor Amsterdam. Het gebouw werd ontworpen door de Alkmaarse architect Laurens Groen en kwam op de waterloop van de verbrande molen te staan.

Installatie en gebruik
De installatie bestond uit een centrifugaalpomp met een capaciteit van 33 m3 per minuut bij een opvoerhoogte van 1.60 m. De aandrijving bestond uit een ééncylinder dieselmotor met luchtverstuiving met een vermogen van 20-25 pk.

Op 8 maart 1913 werd het nieuwe gemaal in gebruik genomen. Sinds de introductie van het dieselgemaal in 1903 was dit ongeveer het 20ste poldergemaal in Nederland dat door een dieselmotor werd aangedreven.

In bezit gemeente Alkmaar
Het gemaal kwam in 1962 in bezit van de gemeente Alkmaar. In deze vorm deed het dienst tot 1988. De polder verstedelijkte vanaf 1950 in rap tempo, waardoor de capaciteit van het oude dieselgemaal medio jaren 80 niet meer voldoende was. Toen werd de bemaling overgenomen door een elektrisch aangedreven gemaal.

Museaal gemaal met vrijwilligers
In 1989 werd de Stichting Beheer Dieselgemaal polder Overdie- Achtermeer opgericht, die het dieselgemaal in 1991 in eigendom verkreeg. De stichting werd vernoemd naar de heer J.J. Schilstra.

Johan Schilstra

Johan Schilstra (1915-1998) was leraar op de Alkmaarse Rijks-HBS. Van 1966 tot 1985 was hij voorzitter van de historische vereniging ‘Oud Alkmaar’. Daarnaast was hij vrijetijds-historicus die tal van boeken publiceerde over de waterschapsgeschiedenis. Hij fungeerde als beschermheer van het Noord-Hollandse landschap met de molens, dijken en stolpen. Als lid van Provinciale Staten beijverde hij zich onder meer voor een provinciale monumentenlijst, die er dankzij zijn inzet kwam.
Het dieselgemaal is een van de monumenten die dankzij die status provinciale bescherming geniet.

Met behulp van vrijwilligers wordt het sindsdien als museaal gemaal beheerd.

Gemaal naar woningcorporatie
Na twintig jaar, in 2011, werd het gemaal door de stichting overgedragen aan woningcorporatie Van Alckmaer. Het monument was voor Van Alckmaer extra bijzonder omdat dankzij dit gemaal de eerste sociale woningbouw van Alkmaar aan de Uitenboschstraat kon worden gebouwd.

De nieuwe Woningwet maakt het voor woningcorporaties praktisch onmogelijk om dergelijke monumenten in portefeuille te houden. Sindsdien wordt een nieuwe eigenaar gezocht. Gesprekken zijn gaande met het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en de Nederlandse Gemalen Stichting (NGS).

Van grote waarde
Het complex bestaat uit een machinegebouw en een originele machinistenwoning. Deze combinatie is een zeldzaam geworden element in de geschiedenis van de waterhuishouding in Noord-Holland. Het complex is een goed en gaaf voorbeeld van een ruwolie- of dieselgemaal in een ongedeelde ruimte.

Het is daarmee een vroeg voorbeeld van het functioneren van dieselbemaling zoals dat aan het begin van de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam. De dieselmotor is de enige nog functionerende Werkspoor dieselmotor van die leeftijd.

Waardenstelling
Het gemaal is enkele jaren geleden door de Gemalenstichting beoordeeld als zeer waardevol, op grond van de criteria Oorspronkelijkheid en Zeldzaamheid.

Ook bij een eerdere uitgebreide inventarisatie en waardestelling van de NGS, die eind vorige eeuw werd uitgevoerd, had het gemaal in zijn typologische hoofdsoort al de hoogste waarde. Bij de waardestelling werden de kwaliteiten van de volgende criteria betrokken: opvoerwerktuig, aandrijfwerktuig, ensemble met andere waterstaatkundige elementen, situering en gebouw.

De score kwam tot stand door puntentoekenning en weegfactoren op basis van de eigenschappen oorspronkelijkheid, plaats in de ontwikkeling en compleetheid. De hoge waardering voor gemaal Overdie- Achtermeer is geheel in lijn met de aanwijzing van het gemaal tot provinciaal monument door de provincie Noord-Holland in 1994.

Naamgeving
Alle vijfenzeventig jaar dat het dieselgemaal van 1913 tot 1988 in bedrijf was, is de motor bediend en onderhouden door drie generaties van de familie Leegwater. Daarom is het gemaal in 1993 vernoemd, als eerbetoon aan de machinisten Joop (Joseph) en zijn zoon Hans (Johannes) Leegwater.

Museale functie
Tijdens overvloedige regenval in 1996 heeft het dieselgemaal voor het laatst zijn diensten bewezen, ter ondersteuning van het elektrische gemaal. Op dit moment heeft het alleen nog een museale/educatieve functie.

Het is tijdens Nationale Gemalendag (2e zaterdag in mei), Open Monumentendag (2e zaterdag in september) te bezichtigen. Tevens zorgen de vrijwilligers dat het dieselgemaal in bedrijf is op de eerste zaterdagen van de maanden februari, maart, april, juni, juli, oktober, november en december.

Bestemmingsplan
Het dieselgemaal heeft de bestemmingen “Groen” met dubbelbestemming “Waterstaat – Waterkering” en de aanduiding “nutsvoorziening”.

De voor ‘Groen’ aangewezen gronden zijn bestemd voor:

  • groenvoorzieningen;
  • waterlopen en waterpartijen;
  • speelvoorzieningen;
  • beeldende kunst;
  • geluidwerende voorzieningen;
  • kunstwerken;
  • (ondergrondse) afvalcontainers;
  • nutsvoorziening, ter plaatse van de aanduiding ‘nutsvoorziening’;

De voor ‘Waterstaat – Waterkering’ aangewezen gronden zijn, naast de daarvoor aangewezen bestemming, mede bestemd voor waterstaatkundige voorzieningen.

Dit is zo vastgelegd in het bestemmingsplan Alkmaar Zuid uit 2013.

Bronnen:
Tijdschrift Oud-Alkmaar, uitgave Historische Vereniging Alkmaar, december 1994
documentatie Nederlandse Gemalenstichting (NGS)