Huize Westerlicht

In juli 2016 maakte het Noordwest Ziekenhuis bekend dat de verhuisplannen naar Heerhugowaard zijn afgeblazen. Het ziekenhuis gaat uitbreiden en vernieuwbouw plegen in de Alkmaarderhout.

Het ziekenhuis heeft twee rijksmonumenten in eigendom, het Westerlicht en de Cadettenschool.

De Cadettenschool is momenteel in gebruik door het ziekenhuis als kantoorruimte en dialysecentrum. Westerlicht staat al lange tijd leeg.

cadettenschool-2

Westerlicht van de Amsterdamse school
Het bejaardentehuis Huize Westerlicht is gebouwd als een van de eerste specifiek als bejaardenverzorgingshuis ontworpen en professioneel gerunde grotere bejaardenoorden. Het door architect Dirk Saal (1884-1945) in Late Amsterdamse School stijl ontworpen gebouw werd in 1932 opgeleverd. In 1934 is het uitgebreid met een vleugel in dezelfde stijl.

Toen Huize Westerlicht geopend werd, was het een van de grootste bejaardenhuizen in Nederland, met ruimte voor 169 personen.

Lees meer over Huize Westerlicht op de website Wendingen, Platform voor de Amsterdamse School.

Over de hoogtijdagen van Huize Westerlicht heeft het Regionaal Archief een interessante blog geschreven.

Maximaal behoud en bescherming
In het najaar van 2016 kwamen erfgoedvereniging Heemschut, het Cuijpersgenootschap, de Historische Vereniging Alkmaar en Adapt in het geweer tegen het raadsvoorstel. Heemschut pleitte voor een goede cultuurhistorische verkenning voordat plannen werden gemaakt, het Cuijpersgenootschap sloot zich daarbij aan en wees expliciet op de wederopbouwarchitectuur op het ziekenhuisterrein.

Het leverde een motie op waarbij de gemeenteraad aandrong op maximaal behoud en bescherming voor de rijksmonumenten Westerlicht en Cadettenschool.

Klankbordgroep alsnog ingesteld 
Het raadsvoorstel om mee te werken aan de plannen van het ziekenhuis, haalde het echter ook. Ziekenhuisgroep Noordwest had op 18 juli 2016 de omwonenden al geïnformeerd over het besluit om in Alkmaar te blijven. Een tweede informatiebijeenkomst was op 23 november, maar onder druk van de politiek kwam er bovendien een klankbordgroep met omwonenden en belangengroepen.

Die kwam er na het appèl van Adapt op de politiek om een klankbordgroep in te stellen. Adapt wilde meer tijd voor een serieus participatietraject geleid door het NWZ met wijkverenigingen, ANIMO, Historische Vereniging Alkmaar en Adapt.

Adapt betoogde dat het vertrouwen in het NWZ onvoldoende was om gerust te zijn over de goede afloop op allerlei vlak. Het besluitvormingsproces ging plotseling veel te snel om voor ‘zorgvuldig’ te kunnen doorgaan.

Adapt nam vervolgens plaats in de klankbordgroep. In de klankbordgroep waren verder nog de volgende partijen vertegenwoordigd:

  • Bewoners van de Wilhelminalaan/ Julianalaan
  • Bewoners van het Westerhoutkwartier
  • Bewoners van de Metiusgracht
  • Bewoners van het Oranjepark
  • Bewoners van de Akerslaan
  • Bewoners van het Emmakwartier
  • Cultuurpark De Hout
  • Animo
  • Historische vereniging Alkmaar
  • Stichting Red de Hout

Binnen uitgangspunten blijven
De doelstelling van de klankbordgroep was om meningen te horen over het verloop en/of het resultaat van het project. Tijdens de bijeenkomsten kwamen onder andere aan de orde het planproces, de te volgen ruimtelijke procedures en actuele zaken. De zeggenschap van de klankbordgroep bleef onduidelijk maar was in ieder geval beperkt. Alles moest binnen uitgangspunten blijven zoals:

  • ‘Het is denkbaar dat deze panden in de toekomst een andere invulling krijgen. Daarom wordt voor deze panden een gemengde functie voorgesteld. Welke functies hier passend zijn wordt nader uitgewerkt en bij vaststellen van het bestemmingsplan aan de gemeenteraad voorgelegd.’
  • In overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wordt bekeken welke mogelijkheden er zijn voor een nieuwe invulling van Westerlicht.’
  • ‘Het ziekenhuis ontwikkelt op korte termijn een plan voor hergebruik. Gestreefd wordt naar een toekomstbestendige herontwikkeling ten behoeve van gebruiksfuncties van het ziekenhuis.’
  • ‘Het college maakt bij de vergunningverlening een afweging tussen de monumentale waardevolle elementen en een toekomstbestendig gebruik van het gebouw. Hierbij zal ook gekeken worden naar de ruimtelijke relatie tussen Westerlicht en de Cadettenschool en de uitstraling van beide gebouwen naar zijn omgeving.’

Lees meer over de vernieuwbouwplannen op de website van het ziekenhuis of op de website van de gemeente Alkmaar.

Rijksbescherming
De bebouwing van het ziekenhuis, waaronder Huize Westerlicht, bevindt zich in het rijksbeschermd stadsgezicht Westerhoutkwartier.

Huize Westerlicht en de voortuin zijn rijksmonument.

Waardering Adapt
Adapt heeft het totale beschermd stadsgezicht Westerhoutkwartier getypeerd als Alkmaars erfgoed. Daarmee kan Adapt zich volgens de statuten nu ontfermen over alles wat aangetast dreigt te worden: monumenten, wederopbouwarchitectuur, groen, monumentale bomen, flora en fauna in de Alkmaarderhout, etc.

Huidig bestemmingsplan
Huize Westerlicht heeft in het bestemmingsplan Alkmaar Zuid-West uit 2013 de bestemming ‘maatschappelijk’.

De voor ‘Maatschappelijk’ aangewezen gronden zijn bestemd voor maatschappelijke functies met de daarbij behorende wegen en paden, erven, groenvoorzieningen, (ondergrondse) parkeervoorzieningen, speelvoorzieningen, bouwwerken, laad- en losplaatsen, nutsvoorzieningen, ontsluitingswegen, waterlopen en waterpartijen.

Foto Kooi Fotografie, Sven van der Kooi; Huize Westerlicht

Nieuw bestemmingsplan
Voordat de contouren van de vernieuwbouw bekend waren, maakte de gemeente al een nieuw bestemmingsplan binnen de kaders die de gemeenteraad in oktober 2016 heeft vastgesteld. Hierin komt ruimte voor het ziekenhuis om in de komende jaren haar plannen verder uit te werken.

Flexibiliteit zonder duidelijkheid
De gemeente wilde het ziekenhuis begin 2017 een flexibel bestemmingsplan bieden ‘omdat het ziekenhuis de komende maanden nog volop bezig met het concretiseren van hun masterplan’. De contouren van de benodigde ruimte worden daardoor steeds duidelijker, aldus de gemeente, maar voor het opstellen van een bestemmingsplan wilde de gemeente daar niet op wachten.

Adapt deelde met de raadscommissie Ruimte haar zorgen dat het college daarmee een weg koos die veel minder rechtszekerheid voor de omgeving biedt dan was voorgespiegeld in het raadsbesluit. We noemden het een doe-maar-wat-bestemmingsplan.

Nieuwe bestemming voor Westerlicht
In het raadsbesluit legde de gemeenteraad al vast dat in het nieuwe bestemmingsplan de functie ‘Gemengd’ komt te staan voor de Cadettenschool en Huize Westerlicht. De verkoopbaarheid en de taxatiewaardes van deze gebouwen nemen daardoor enorm toe.

Geheime afspraken met grote impact
Op 30 maart 2017 heeft de gemeente Alkmaar onder druk van het actiecomité Red De Hout en de Wet Openbaarheid van Bestuur de geheime afspraken met het ziekenhuis openbaar gemaakt. Daaruit blijkt dat ziekenhuis en gemeente destijds van mening waren dat heel veel groen rondom het ziekenhuis zou mogen wijken voor verkeer en parkeren. De rijksmonumentale voortuin van Westerlicht zou een parkeerplaats mogen worden, groen naast Westerlicht mag wijken voor in- en uitritten voor de huisartsenpost en spoedeisende hulp.

Wat de gemeente betreft, mag het ziekenhuis de achtervleugel van rijksmonument Westerlicht slopen. Het ziekenhuis had ook zoveel mogelijk vrijheid moeten krijgen om Westerlicht rigoureus te verbouwen. De sloop van de Zusterflat van architect Duintjer op de hoek Metiusgracht/ Wilhelminalaan heeft van de gemeente ook al groen licht gekregen.

Adapt heeft de onthulde afspraken met het ziekenhuis hier samengevat.

Oud-wethouder Nico Alsemgeest schreef in mei 2017 bij zijn afscheid als bestuurslid van Adapt een opiniestuk over de gemaakte afspraken.

locatie-alkmaar_schets-eindsituatie-tekening_web650x410

Concept al besproken in klankbordgroep
In de klankbordgroep van maandag 16 januari 2017 kwam het concept van het voorontwerp bestemmingsplan aan de orde. De klankbordgroep heeft als eerste de gelegenheid gekregen om op dit concept een advies te geven. Na het advies van de klankbordgroep legde het college daarna het voorontwerp ter visie. Iedereen kon vier weken lang zijn of haar reactie op het voorontwerp bestemmingsplan geven. Adapt reageerde hierop.

De gemeente heeft de reacties daarna bestudeerd, hierop antwoorden geschreven en deels verwerkt. Vervolgens lag het ontwerp-bestemmingsplan zes weken ter visie.

Stedenbouwkundige onderlegger
De relevante stedenbouwkundige uitgangspunten zijn opgenomen in een stedenbouwkundig plan. De klankbordgroep heeft hierover een advies gegeven.

Rommelig en overhaast
Begin juli schreef Adapt een brief aan de commissie Ruimte voorafgaande aan een tussentijdse opiniërende bespreking, waarin we onze zorg uitten over de rommelige en overhaaste gang van zaken.

Zienswijzen
Tot 2 augustus 2017 lag het ontwerp-bestemmingsplan ter inzage en konden inspraakreacties ingediend worden bij de gemeente. Alkmaarders of belangengroepen die mee wilden tellen in de verdere procedure, moesten in deze periode zienswijzen indienen. De zienswijze van Adapt was een van de bijdragen.

Alle inspraakreacties zoals de onze heeft het college van B&W afgehandeld volgens de bestemmingsplanprocedure. Het college heeft steeds kunnen rekenen op voldoende politieke steun om op de ingeslagen weg voort te gaan.

Adapt schaarde zich achter een appèl van de klankbordgroep om het ziekenhuis eerst het bouwplan meer uit te laten werken voordat het bestemmingsplan zou worden vastgesteld. Het bleek vergeefs.

Planning
Op 30 november 2017 besprak de Commissie Ruimte het raadsvoorstel met het bestemmingsplan, het stedenbouwkundige plan en alle bijbehorende stukken.

Alle bijbehorende stukken zijn hier te vinden.

Na een procedure van ruim een jaar is het bestemmingsplan, het Ontwikkelingsperspectief en het stedenbouwkundig plan aangenomen in de raadsvergadering van 14 december 2017 met 30 stemmen voor en 4 stemmen van GroenLinks tegen. Adapt maakte nog een laatste keer gebruik van het spreekrecht.

Op 10 januari 2018 is het raadsbesluit over het bestemmingsplan officieel bekendgemaakt. Sommige inwoners en partijen, zoals Red De Hout, stichting ANIMO en bewonersvereniging Metiusgracht, hebben beroep ingesteld bij de Raad van State.

Op 10 maart 2018 maakte Adapt bekend dat het bestuur geen beroep had ingesteld bij de Raad van State. Dat besluit werd genomen na een zorgvuldige kosten-batenanalyse. Juridische, inhoudelijke en financiële overwegingen lagen eraan ten grondslag.

Complex bestemmingsplan
Tijdens de beroepsprocedure bij de Raad van State bleek de materie zo complex, dat de rechters advies vroegen aan de onafhankelijke en onpartijdige Stichting Advisering Bestuursrechtspraak voor Milieu en Ruimtelijke Ordening (StAB). Die kwam in juli 2018 met een verslag.

De gemeente had grote moeite een passend antwoord te vinden op de kritiek van deze gerechtelijke omgevingsdeskundigen, vooral bij het parkeervraagstuk. Daarom lieten NWZ en de gemeente dat over aan een advocatenkantoor in Den Haag: Fleers Van Dijk De Jongh Advocaten.

Gemeente verspeelt recht op snelle procedure
De gemeente en het ziekenhuis konden door de Crisis-en Herstelwet aanspraak maken op een versnelde uitspraak binnen een half jaar. Omdat de gemeente tijdens de procedure zelf uitstel begon aan te vragen om reactietermijnen te mogen overschrijden, maakt de Raad van State nu geen haast meer.

De Raad van State heeft de hoorzitting gepland op 9 januari 2019 en verwacht nu op zijn vroegst in februari 2019 uitspraak te doen. Tot die tijd is het bestemmingsplan nog niet onherroepelijk.

Nieuwe architect maakt eerste bouwplan
Ruim een jaar nadat het ziekenhuis een oppervlakkig masterplan had gepresenteerd waarop de klankbordgroep een advies moest baseren, rondde het Noordwest Ziekenhuis eindelijk een programma van eisen af voor de eerste fase van de vernieuwbouw. Daarop kon de nieuwe architect, architectenbureau De Jong Gortemaker Algra, een eerste ontwerp baseren.

In de eerste fase gaat het om de nieuwbouw van de zogeheten acute as, met spoedeisende hulp, operatiekamers, intensive care en de verpleegafdelingen van de complexe zorg.

Achtervleugel lijkt verloren
De inzet van Adapt! voor een herbestemming van de achtervleugel van rijksmonument Westerlicht lijkt naar aanleiding van deze plannen een verloren zaak. In mei 2018 werd de sloop van de achtervleugel van rijksmonument Westerlicht in het ontwerp als vaststaand feit gepresenteerd.

Wel blijft er iets meer groen van de Westerhout behouden dan in het voorgaande plan. De toerit voor de ambulances vergt minder ruimte door creatief gebruik te maken van bestaande verharding in de voortuin van Westerlicht.

Westerlicht zal gebruikt worden voor kantoorfuncties van het ziekenhuis en voor huisvesting van de Noordwest Academie, een opleidingsinstituut dat meer dan 700 mensen medisch onderwijs biedt en dat nu is gevestigd aan het Nassauplein 10. Mogelijk verhuist ook de regionale huisartsenvereniging naar deze locatie.

Op 12 september 2018 werden de Historische Vereniging Alkmaar en Adapt bijgepraat over de vorderingen rond de herbestemming van Westerlicht.

Eind oktober 2018 werd een omgevingsvergunning aangevraagd voor de renovatie van Westerlicht. Deze vergunning is nodig om te kunnen starten met het grondig renoveren van het hoofdgebouw van huize Westerlicht.

Onderdeel van de aanvraag is nu definitief de sloop van de westvleugel van het pand, die in 2016 nog een positieve waardering had gekregen in het bouw- en cultuurhistorisch onderzoek bij de bouw- en architectuurhistorische waardenstelling.

Dat rapport dateert van 5 juli 2016. Drie dagen later, op 8 juli 2016, ondertekenden ziekenhuis en gemeente een vaststellingsovereenkomst waarin dit waardestellingsrapport wordt aangehaald en beide partijen overeenkomen dat de gemeente zich zal beijveren om bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zoveel mogelijk vrijheid te verkrijgen “opdat de zijvleugel kan worden geamoveerd”.

Parkeren
In maart 2018 braken de gemeente Alkmaar en Noordwest de Vaststellingsovereenkomst open, die aan de basis lag van de samenwerking rond de vernieuwbouw van het ziekenhuis.

Met een addendum kwam de toezegging aan het ziekenhuis te vervallen om in de voortuin van Westerlicht (gemeentegrond) 64 openbare parkeerplaatsen aan te leggen. Ervoor in de plaats kwamen de afspraken uit een intentieovereenkomst en de bepalingen in het bestemmingsplan over parkeren.

Als reden voor de aanpassing werd onder meer het gebrek aan maatschappelijk draagvlak genoemd om nog meer openbaar groen in de Alkmaarderhout in te leveren voor tijdelijke parkeerplaatsen.

Evaluatie klankbordgroep
Op 21 april 2018 vernamen de leden van de klankbordgroep uit de krant dat er een evaluatieverslag was opgesteld door een voormalig rechter over het functioneren van de klankbordgroep. Leden van de klankbordgroep waren hiervoor niet benaderd, alleen de onafhankelijke voorzitter is geïnterviewd.

De evaluatie is zeer summier, maar bevestigt wel het beeld dat er sprake was van een rommelige, slecht voorbereide en overhaaste gang van zaken door de gemeente.

Staatssteun
In november 2018 kwamen de Vaststellingsovereenkomst uit 2016 en de intentieovereenkomst over het parkeren uit 2017 onverwacht weer onder vuur te liggen. Pels Rijcken, befaamd als het advocatenkantoor dat namens de Staat optreedt als landsadvocaat, onderzocht de overeenkomst tussen gemeente en ziekenhuis en concludeerde dat dit niet te rijmen viel met het staatssteunrecht.

De kwestie werd uitgezocht nadat het platform voor onderzoeksjournalistiek Follow The Money aankondigde in dit dossier te zullen duiken en daarna tips hierover kreeg van mensen die anoniem wensten te blijven. Vervolgens stelden de Partij voor de Dieren en de Christenunie er raadsvragen over.

In augustus 2014 arrangeerden wij voor het Regionaal Archief Alkmaar een foto-expeditie door Huize Westerlicht. Op Flickr vindt u de foto’s.